8Blocks: Vì sao phần lớn tokenomics thất bại trước khi ra mắt

Một token có thể ra mắt với thương hiệu mạnh, cộng đồng tích cực, niêm yết trên sàn và biểu đồ giá đẹp ở giai đoạn đầu. Nhưng tất cả những điều này không đảm bảo rằng thiết kế kinh tế của token đó sẽ sống sót.

Tokenomics (hệ thống kinh tế của token) chỉ thực sự được kiểm chứng khi lượng token bị khoá bắt đầu được giải phóng.

Các lần mở khoá đầu tiên sẽ phân rõ ai thực sự tin tưởng vào dự án và ai chỉ tham gia để tìm kiếm thanh khoản. Đó cũng là lúc thị trường chứng minh khả năng hấp thụ nguồn cung mới mà không bị mất đà tăng trưởng. Những lần unlock này còn cho thấy các quyết định quan trọng được đưa ra từ nhiều tháng trước khi dự án còn đang chia phần allocation, thiết lập chiết khấu, điều khoản vesting, phần thưởng cộng đồng và hỗ trợ thanh khoản.

Nếu các nhà đầu tư sớm được mua với mức giá chiết khấu sâu, họ vẫn có thể bán chốt lời ở mức giá mà người mua công khai (nhà đầu tư nhỏ lẻ) đã chịu lỗ. Nếu thời gian vesting quá ngắn, áp lực bán sẽ kéo đến trước khi sản phẩm tạo được nhu cầu thực sự. Nếu token không có vai trò quan trọng trong sản phẩm, người nắm giữ chỉ còn biết đặt niềm tin vào giá token thay vì nhu cầu thực tế.

Thực tế, nhiều dự án đã gặp thất bại từ trước khi lên sàn niêm yết. Thị trường đơn giản chỉ là nơi phơi bày những điểm yếu đó. 8Blocks là đơn vị giúp các team phát hiện các vấn đề này sớm, khi mọi quyết định về phân phối, vesting, ứng dụng và tính thanh khoản vẫn còn có thể điều chỉnh được.

Kim tự tháp tokenomics

Các dự án token thường được phân chia theo “kim tự tháp chất lượng”.

Dưới đáy là những dự án gần như không có tokenomics. Chúng sống dựa vào hiệu ứng đám đông, sự sôi động của cộng đồng và kỳ vọng đầu cơ. Những token như vậy thường có giá pump sốc vài ngày đầu, rồi “rơi tự do” mà chẳng còn cơ hội hồi phục. Nguyên nhân: token không được thiết kế hệ kinh tế đủ mạnh để duy trì nhu cầu sau làn sóng ra mắt.

Cấp độ tiếp theo nhìn chất hơn, nhưng thực ra dễ “đánh lừa”. Các dự án này đã xây tokenomics – chia allocation rõ ràng, lên kế hoạch phân phối, vesting, chia token cho nhà đầu tư, team, cố vấn, quỹ hệ sinh thái, phần thưởng cộng đồng… Nhìn trên giấy tờ, mọi thứ có vẻ hoàn chỉnh.

Dòng tiền ngoài thị trường đôi khi phải mất thời gian mới phát hiện được lớp dự án này không bền vững.

Một token đôi khi vẫn tăng giá 2 – 3 tháng sau khi ra mắt, khiến người mua lúc đầu lầm tưởng rằng dự án khoẻ. Đến khi những đợt unlock lớn xuất hiện thì incentive yếu dần, những ai được airdrop liên tục bán, nhà đầu tư lớn dần tìm cách chốt lời, nhà tạo lập thị trường cũng giảm hỗ trợ. Nhu cầu thực đến chưa kịp, nguồn cung tuồn ra quá nhanh cho thị trường hấp thụ.

Kết quả là giá giảm kéo dài, khó mà lấy lại được đỉnh cũ.

Những tầng cao hơn dành cho các dự án có thiết kế kinh tế vững chắc. Những dự án này cân bằng giữa huy động vốn và tầm nhìn dài hạn, vừa tạo cơ hội cho nhà đầu tư sớm sinh lời vừa bảo vệ cộng đồng trước áp lực lớn về lượng cung. Token phải có ứng dụng thực tế trong sản phẩm, các đợt unlock token được lên lịch phù hợp với độ sâu thị trường và các cột mốc sản phẩm.

Tokenomics hoàn hảo là cực kỳ hiếm. Để đạt được điều này, dự án cần sự kỷ luật khắt khe từ trước khi ra mắt, kiên trì sau khi TGE, và một team luôn đặt sự ổn định thị trường lên trên lợi ích ngắn hạn từ gọi vốn.

Những điểm yếu chí mạng của tokenomics

Lỗi phổ biến nhất nằm ở khâu định giá giai đoạn đầu.

Bán token riêng với mức chiết khấu sâu giúp dự án huy động vốn nhanh hơn nhưng lại tạo ra sự mất cân bằng lớn trước khi token giao dịch. Các nhà đầu tư tham gia sớm với giá thấp dễ dàng chốt lời, ngay cả khi giá token đã giảm khá sâu – ở chiều ngược lại, những nhà đầu tư nhỏ lẻ tham gia công khai lại phải gánh rủi ro cao ngay từ ngày đầu.

Thời gian đóng băng token (freeze/vesting) quá ngắn càng làm mọi thứ tệ hơn. Khi token còn lock, mọi chuyện nhìn vẫn ổn. Nhưng ngay khi bắt đầu vesting, hàng loạt token được giải phóng cho nhà đầu tư, team, cố vấn, quỹ hệ sinh thái và những người tham gia chiến dịch. Nếu mở khóa khi sản phẩm còn quá sớm, không có nhiều người dùng thực tế, thì giá sẽ chỉ còn trông chờ vào làn sóng mua mới.

Nếu token thiếu ứng dụng thực tế, mọi thứ càng trở nên tồi tệ. Một số dự án gọi việc staking là “ứng dụng” của token, nhưng thật ra nó chỉ tạm giảm lượng token lưu thông một thời gian, chứ không tạo ra nhu cầu thực. Nếu người dùng chỉ giữ token vì hi vọng được “ăn” thêm chính token đó, thì mô hình đang phụ thuộc vào sự tự tin, phần thưởng và tâm lý thị trường – điều này rất rủi ro.

Ứng dụng thực sự trong sản phẩm mới tạo ra vai trò cần thiết cho token: có thể là mở khoá tính năng, thanh toán, governance thật sự, tài sản thế chấp, trả phí, hoặc tham gia kinh tế dự án. Tùy mô hình dự án mà chi tiết khác nhau. Cốt lõi là: token ra mắt rồi phải có lý do khiến người dùng thực sự cần mua và sử dụng.

Nhiều airdrops lớn đôi khi cũng có thể làm hỏng thị trường sớm. Nếu airdrop trao cho những người thực sự gắn bó với sản phẩm thì rất tốt. Nhưng khi quá nhiều token rơi vào tay những người không quan tâm dự án, họ coi token miễn phí như “tiền thưởng” và chỉ trực bán ngay khi có thanh khoản đầu tiên.

Nhìn bề ngoài, thị trường vẫn có vẻ sôi động, thanh khoản và volume tăng, cộng đồng trên các kênh mạng xã hội vẫn nói về dự án. Nhưng bên trong, nguồn cung bán đã dày lên, trước khi dự án xây được nhu cầu thực sự bền vững.

Khoảng trống sau TGE

Nhiều team nghĩ rằng hoàn thành sự kiện ra mắt (token generation event) là đã “xong nhiệm vụ”.

TGE thực sự chỉ là ngày đầu tiên dự án bước vào giai đoạn được thị trường đánh giá một cách công khai.

Từ sau TGE, tất cả – từ nhà đầu tư, người dùng, trader, sàn giao dịch, market maker, đến chính đội ngũ phát triển – đều hoạt động trong cùng một môi trường kinh tế mới. Mọi giả định yếu kém sẽ dần lộ rõ. Sự kiện unlock nào cũng ảnh hưởng tới giá, milestone sản phẩm nào bị chậm trễ cũng làm giảm niềm tin cộng đồng.

Một dự án cần có kế hoạch hậu TGE trước khi token được lên sàn. Bản thân sản phẩm phải tiếp tục phát triển để tạo ý nghĩa cho token. Hỗ trợ thanh khoản nên được chuẩn bị cho những giai đoạn dễ “mỏng” thanh khoản nhất. Các chiến dịch cộng đồng phải hướng đến tăng lượng người dùng chứ không chỉ là “làm ồn” ngắn hạn. Cần phối hợp với sàn niêm yết để bám sát lịch unlock và tiến độ dự án, và quản lý quỹ (treasury) phải rất cẩn trọng.

Nếu không có kế hoạch này, token sẽ rơi vào khoảng lặng trống rỗng.

Sau cú “pump” marketing khi ra mắt, sự chú ý dần nguội đi, sản phẩm vẫn còn non trẻ, nhà đầu tư đứng ngoài chờ tới lượt giải phóng token. Market maker chỉ hỗ trợ giai đoạn đầu khi token mới lên sàn, nhưng sau khi hết hợp đồng, độ sâu order book lập tức suy yếu.

Hợp đồng market maker thời hạn ngắn là rủi ro đặc biệt. Market maker giúp giữ giá và thanh khoản lúc token vừa niêm yết, nên cần hỗ trợ tối thiểu đến khi qua các đợt unlock lớn. Nếu market maker rút trước các sự kiện nguồn cung lớn, token sẽ chịu áp lực bán mạnh mà không có lực mua đỡ.

Khi đó, chỉ một lượng bán nhỏ cũng có thể tạo ra xu hướng giảm giá kéo dài.

Nỗi sợ của đội ngũ sáng lập thường là nguyên nhân tokenomics thất bại

Bản chất của một tokenomics yếu thường đến từ sự sợ hãi của những người làm dự án.

Các nhà sáng lập thường lo lắng về việc dự án bị ít người chú ý, thiếu nguồn vốn, cộng đồng hoạt động yếu và sàn giao dịch không quan tâm. Họ cố gắng giải quyết những vấn đề này trước khi ra mắt bằng cách đưa ra điều khoản hấp dẫn cho nhà đầu tư, thưởng lớn cho cộng đồng, tăng khả năng thanh khoản nhanh chóng và đẩy mạnh quảng bá trong tuần đầu tiên.

Việc chiết khấu sâu có thể giúp huy động vốn dễ dàng hơn, nhưng cũng mang lại cho nhà đầu tư sớm lý do lớn để bán ra ngay khi có thanh khoản. Thời gian khóa token ngắn nghe có vẻ hấp dẫn trên giấy tờ, nhưng thực tế lại khiến nguồn cung tràn vào thị trường khi nhu cầu chưa kịp hình thành. Những đợt airdrop lớn có thể tạo ra hoạt động sôi nổi ban đầu, nhưng phần lớn lại trở thành áp lực bán khi token lên sàn. Các hợp đồng market maker ngắn hạn có thể giúp tiết kiệm chi phí cho dự án, nhưng lại dễ khiến token không được hỗ trợ khi các đợt mở khóa sau này diễn ra.

Dù nhà sáng lập muốn rộng lượng với nhà đầu tư và cộng đồng, chính thị trường công khai sẽ là nơi phải trả giá cho sự hào phóng này về sau.

Đây là mô hình quen thuộc ở các đội ngũ có nguồn lực hạn chế. Họ sợ token không thu hút được sự chú ý, nên chia sẻ quá nhiều quyền lợi kinh tế trước khi dự án ra mắt. Để thương vụ hấp dẫn hơn, họ đã làm suy yếu sự gắn bó dài hạn. Họ đặt ưu tiên vào sức bật ban đầu, rồi lại nhận ra rằng chỉ đà tăng trưởng nhất thời thì không thể hấp thụ hết nguồn cung.

Tokenomics tốt sẽ bảo vệ thị trường khỏi quyết định vội vàng ban đầu

Một tokenomics vững mạnh cần sự tiết chế:

• Hạn chế các khoản chiết khấu cực lớn ở vòng bán riêng;
• Sử dụng lịch mở khóa đủ dài để thật sự tạo sự đồng hành lâu dài;
• Thiết kế lịch mở khóa dựa trên tiến độ phát triển sản phẩm và độ sâu của thị trường;
• Tạo cho token một vai trò hữu ích thực tế trong sản phẩm;
• Tránh các chiến dịch phân phối token quá rộng gây áp lực bán ngay lập tức;
• Xem việc duy trì thanh khoản là một trách nhiệm lâu dài chứ không phải chỉ phục vụ ngày ra mắt.

Một kế hoạch ra mắt tốt cần phải tiếp tục sau cả TGE.

Nhóm phát triển cần xác định rõ các nguồn lực tăng cầu sau khi ra mắt, dự đoán thời điểm các đợt mở khóa lớn sẽ diễn ra, lên kế hoạch duy trì sự hỗ trợ từ market maker, cũng như cách để hoạt động của sản phẩm có thể tạo giá trị cho token. Các thông tin truyền thông cần chuẩn bị cho thị trường về các sự kiện mở khóa nguồn cung, thay vì chỉ phản ứng khi áp lực bán xuất hiện.

Tokenomics hiệu quả sẽ tăng khả năng giúp token sống sót qua những biến động ban đầu, hấp thụ nguồn cung và xây dựng thị trường dựa trên giá trị sử dụng thực tế.

Những suy nghĩ cuối cùng

Phần lớn các thất bại về tokenomics đều bắt nguồn từ trước khi token được giao dịch công khai.

Trong vài tháng đầu, biểu đồ giá có thể trông khá ổn. Những người mua sớm có thể nhìn thấy tăng trưởng, thanh khoản tốt và cộng đồng quan tâm. Nhưng bài kiểm tra thực sự bắt đầu khi các lượng token khóa bắt đầu được đưa ra thị trường.

Chiết khấu sâu mang đến cho nhà đầu tư sớm sự dễ dàng trong việc thoát hàng ngay khi có thanh khoản, còn thời gian khóa token ngắn lại đẩy áp lực bán ra thị trường trước khi cầu đủ lớn. Token thiếu ứng dụng thực tế khiến giá chỉ phụ thuộc vào hiệu ứng truyền thông, trong khi các đợt airdrop lớn dễ biến sự chú ý ban đầu thành áp lực bán. Nếu lên kế hoạch hậu TGE kém, áp lực sẽ càng nặng nề khi sự hỗ trợ từ market maker ngắn hạn biến mất đúng vào lúc token cần thanh khoản nhất.

Ngay khi các đợt mở khóa lớn đầu tiên diễn ra, kết quả thực tế gần như đã được định sẵn bởi thiết kế ban đầu.