Zest tin rằng Bitcoin có thể bảo đảm các khoản vay mà không cần rời khỏi chính chuỗi của mình

Bitcoin là tài sản tiền mã hóa lớn nhất tính theo giá trị thị trường, nhưng phần lớn vẫn đang “nằm im”. Theo nghiên cứu của Spark, đến tháng 05/2026, chỉ có 91,332 BTC được sử dụng trên các mạng layer-2 của Bitcoin, chiếm khoảng 0.46% tổng nguồn cung lưu hành. Nếu cộng thêm tất cả các wrapped token và việc staking trên Babylon, con số này cũng chỉ tăng lên khoảng 0.8%.

Đa số nhà đầu tư nhỏ lẻ muốn sử dụng BTC đều phải “wrap” nó trước. Người giám sát sẽ giữ coin thật, còn một token như WBTC sẽ đại diện cho số coin này hoạt động trên Ethereum (ETH). Nếu ai đó vay tiền bằng token này thì toàn bộ quá trình đều phụ thuộc vào đơn vị giám sát và hệ thống rút coin vẫn hoạt động an toàn.

Chủ sở hữu WBTC đã được nhắc nhở về sự phụ thuộc này vào tháng 08/2024. BitGo thông báo rằng họ sẽ chuyển quyền giám sát WBTC sang liên doanh với BiT Global – một đơn vị liên quan đến Justin Sun.

Vào thời điểm đó, thị trường Ethereum của Aave đang nắm giữ khoảng 2.2 tỷ USD dưới dạng WBTC, theo dữ liệu từ Chaos Labs. Coinbase thậm chí còn mạnh tay hơn khi xoá WBTC khỏi sàn vào tháng 12/2024. Sau đó, khi BiT Global kiện quyết định này, Coinbase đã viện dẫn nguy cơ kiểm soát “rơi vào tay của Justin Sun” trong hồ sơ gửi tòa.

Zest Protocol – dự án phát triển thị trường cho vay Bitcoin trên Stacks – đang thử nghiệm một cách thức mới để sử dụng BTC trực tiếp trên mạng Bitcoin. Ngày 23/09, dự án đã ra mắt bản demo giới hạn chức năng thực tế đầu tiên của Bitcoin Collateral Vaults. Chức năng này cho phép người dùng có thể vay tiền trên các EVM chain mà không cần phải wrap BTC.

Bitcoin is the strongest collateral asset ever created, and the least used.Bitcoin Collateral Vaults keep BTC on Bitcoin Layer 1 while its value works elsewhere. Building the capital layer for Bitcoin.

— Zest Protocol (@ZestProtocol) September 11, 2026

Cách vault trên Bitcoin bảo đảm khoản vay trên các EVM chain

Theo Zest, Bitcoin Collateral Vaults là những vault tự quản (self-custodial) trên mạng chính Bitcoin (L1). Việc sử dụng các khoản BTC này đều tuân theo các quy tắc của Bitcoin, đồng thời thiết kế cũng sẵn sàng để hỗ trợ kiểm chứng bằng BitVM.

Mỗi vault chỉ giữ BTC của một người dùng và coin từ những người khác nhau sẽ không bao giờ bị trộn chung, theo tài liệu hướng dẫn. Mỗi vault là một Taproot output và đường đi của số BTC này đã được cố định khi nạp coin vào, bởi vậy BTC trong vault chỉ có thể chuyển theo một số hướng định trước.

Khoản vay sẽ được thực hiện trên một EVM chain, trong bản demo này là Ethereum. Trên chuỗi đó, vault Bitcoin sẽ được thể hiện bằng một bản ghi tài sản thế chấp, chỉ liên kết với chính nó. Người đi vay dùng bản ghi này để rút USDC từ thị trường cho vay, trong khi BTC vẫn được giữ an toàn trong vault.

Vị thế vay có thể thay đổi sau khi đã mở. Người đi vay có thể nạp thêm tài sản thế chấp hoặc rút bớt phần dư khi giá Bitcoin tăng lên. Khi bị thanh lý, có thể chỉ bị thanh lý một phần theo mức đã định, phần còn lại sẽ được trả lại vault dưới dạng BTC. Theo Zest, một số thiết kế vault khác chỉ cho phép giải phóng toàn bộ tài sản thế chấp một lần.

Thiết kế này cũng tính đến trường hợp blockchain đích gặp sự cố hoặc dừng hẳn. Khi đó, người nạp coin vẫn có thể lấy lại số BTC đủ điều kiện sau một khoảng thời gian khóa timelock trên Bitcoin kết thúc. Để mở khóa, chỉ cần khoá cá nhân của người dùng và dữ liệu công khai của vault – không cần chữ ký xác nhận từ Zest.

“Chúng tôi đã dành 5 năm để xây dựng Bitcoin có thể lập trình, đầu tiên là trên Stacks và giờ là trực tiếp trên chính Bitcoin. Đến hôm nay, bạn đã có thể gửi BTC vào vault trên Bitcoin và vay tiền bằng nó trên mainnet,” ông Tycho Onnasch, nhà sáng lập Zest Protocol chia sẻ.

Mỗi ví đang bị giới hạn mức tài sản thế chấp tối đa cho đến khi kiểm toán bên ngoài hoàn tất. Sau đó, Zest dự kiến sẽ phát hành sản phẩm chính thức.

Guardian kiểm soát – chờ BitVM thay thế

Trong khi Bitcoin đảm bảo các nguyên tắc tiêu dùng của vault, thì mỗi giao dịch thanh toán vẫn cần được xác nhận riêng. Trong giai đoạn vận hành đầu tiên, Zest cho biết các guardian độc lập sẽ chịu trách nhiệm xác thực này.

Khi có sự kiện như hoàn trả khoản vay hoặc thanh lý được thực hiện trên chuỗi cho vay, một xác nhận sẽ kích hoạt quy trình thanh toán mà người vay đã cho phép trước đó. Guardian sẽ kiểm tra các giao dịch này và một nhóm đủ số lượng guardian có thể đảo ngược khoản thanh toán không hợp lệ trong thời gian cho phép phản đối.

Số BTC bị đảo ngược sẽ được trả lại đúng vault theo các quy tắc. Tài liệu ghi rõ, không một bên vận hành nào có thể thay đổi kết quả, sửa số lượng coin hoặc chuyển khoản thanh toán sang nơi khác khi vault đã được thiết lập.

Zest lên kế hoạch chuyển vai trò này cho BitVM – hệ thống xác minh các tác vụ tính toán trên Bitcoin mà không cần thay đổi quy tắc của Bitcoin. Theo thiết kế dự kiến, một bên yêu cầu hoàn trả hoặc thanh lý sẽ đăng yêu cầu đó lên Bitcoin.

Sau đó, bên phản đối có thời gian quy định để tranh luận, buộc bên yêu cầu phải xuất trình bằng chứng zero-knowledge. Nếu không chứng minh được, bên phản đối sẽ chặn được việc rút tiền. Tài liệu hướng dẫn cũng nhấn mạnh mức độ an toàn sẽ phụ thuộc vào cách xây dựng hệ thống của Zest và bên phản đối hành động kịp thời.

Theo Zest, các thử nghiệm BitVM3 đã công bố cho thấy chi phí thực hiện onchain dưới 100 USD. Tuy nhiên, con số này dựa trên điều kiện lý tưởng của thử nghiệm và các bản thiết kế cũ trước đó từng tiêu tốn hàng ngàn USD.

Một thiết kế đối thủ khiến các guardian của Zest bị chú ý

Zest chỉ là một trong số các đội ngũ đang cố gắng giữ tài sản thế chấp BTC trực tiếp trên Bitcoin. Babylon Labs cũng đã đề xuất một cơ chế vault tương tự cho Aave V4 vào tháng 05, cũng dựa trên Taproot output. Theo Babylon, việc rút coin sẽ dựa vào bằng chứng zero-knowledge cùng quy trình phản đối, không cần bên giám sát hay nhóm ký tên kiểm soát BTC tuỳ ý.

Khác với Babylon, trong giai đoạn đầu Zest vẫn phải tạm dựa vào các guardian trước khi hoàn thiện xác minh bằng BitVM. Hiện tại, Zest chưa công bố ai là guardian, số lượng nhóm này cũng như tiêu chí để đủ số lượng quyết định (quorum). Ngoài ra, thời gian khóa thanh lý hay thời gian cho phép phản đối cũng chưa được công bố cụ thể.

Cả hai thiết kế đều phải đối mặt với những bài kiểm tra thực tế giống nhau. Một người bình luận về đề xuất của Babylon trên Aave đã đặt câu hỏi về việc liệu quá trình thanh lý sẽ hoạt động như thế nào khi thị trường gặp căng thẳng. Bài viết này cũng đặt ra vấn đề về động lực của các đối thủ và thời gian cần thiết để đổi Bitcoin lấy tài sản gốc. Các kho của Zest cũng sẽ phải trả lời những câu hỏi này khi các giới hạn bị dỡ bỏ.

Những người nắm giữ chưa từng tin tưởng vào các dạng token bọc có thể muốn biết rõ danh sách người giám sát trước khi quyết định khóa một số lượng lớn tài sản, kể cả vượt qua mức thử nghiệm.