Giá trị sử dụng so với đầu cơ và sự mất kiểm soát token

BeInCrypto đã trò chuyện với 8Blocks để tìm hiểu lý do tại sao nhiều nền kinh tế token dễ mất kiểm soát sau khi lên sàn, dù trước đó nhu cầu có vẻ rất lớn. Theo chuyên gia, vấn đề thường bắt đầu ngay từ trước khi niêm yết, khi các đội dự án kết nối token với việc sử dụng sản phẩm, kế hoạch quản lý quỹ và lưu thông dài hạn chưa chặt chẽ.

Các đợt phát hành token sớm đôi khi trông có vẻ rất “nóng”. Nhu cầu phân phối, sự quan tâm của nhà đầu tư, sự chú ý khi lên sàn và các gói hỗ trợ thanh khoản thường đổ về cùng lúc, tạo nên biến động mạnh trên biểu đồ giá ngay cả khi sản phẩm chưa chứng minh được khả năng đem lại giá trị bền vững cho token.

Vấn đề bắt đầu xuất hiện khi đợt mở bán trở thành sự kiện kinh tế cốt lõi. Sau chiến dịch ra mắt, token cần phải đảm nhận một vai trò thực sự trong sản phẩm và giúp người dùng nhận được giá trị rõ ràng. Nếu không, nhu cầu chủ yếu dựa vào kỳ vọng tăng giá trong tương lai của người mua.

Theo 8Blocks, nhiều dự án đang biến thiết kế nền kinh tế token thành các bảng phân bổ và lịch trả token mà không gắn liền với mô hình kinh doanh. Họ cho rằng nên xây dựng hệ thống kinh tế token nơi mà nhu cầu xuất phát từ chính việc sử dụng, đồng thời đảm bảo kiểm soát tài chính thuộc về đội dự án.

Giá trị sử dụng thật sự nằm trong sản phẩm

Giá trị thực sự của token đến từ việc người dùng liên tục thực hiện các hành động trong sản phẩm.

Với GameFi, giá trị có thể đến từ tài sản trò chơi và thị trường tài nguyên. Ở RWA, nó đến từ quyền truy cập vào tài sản hoặc quy chế đầu tư. Dù lĩnh vực nào, nguyên tắc chung vẫn là token cần có lý do để được sử dụng, lưu chuyển trong sản phẩm.

Nếu nhu cầu với sản phẩm yếu, hoạt động giao dịch sẽ chi phối nền kinh tế. Người giữ token ban đầu chờ giá lên, người dùng nhận thưởng thường bán ra ngay, người săn airdrop bán xong là rời đi, còn nhà đầu tư thì coi từng lần mở khóa token như một sự kiện bơm nguồn cung. Về lâu dài, mọi cập nhật sản phẩm đều bị soi xét qua biến động giá thay vì chất lượng sử dụng.

Về phía cung, các bảng phân bổ, lịch trả token hay cơ chế phát hành chỉ giải quyết được một phần. Những yếu tố này chỉ quản lý nguồn cung, còn nhu cầu cần có thiết kế riêng, tập trung vào giá trị từ sản phẩm.

Những điểm dự án dễ mất kiểm soát

Mất kiểm soát thường xảy ra ở hai khía cạnh sau.

1. Cuộc cạnh tranh trên thị trường xuất hiện do chính sách chiết khấu sâu và khóa token ngắn hạn khiến việc gọi vốn dễ hơn, nhưng lại cho nhà đầu tư sớm cơ hội “thoát hàng” nhanh. Các quỹ thưởng quá lớn cũng gia tăng áp lực này. Token có thể sớm có thanh khoản nhưng sẽ liên tục đối mặt với các đợt xả “bão cung” trong năm đầu.
2. Việc thiết kế giá trị sử dụng mờ nhạt là điểm yếu thứ hai. Các quyền quản trị chung chung hoặc ưu đãi mang tính hình thức hầu như không tạo ra nhu cầu thực tế. Khi người dùng có thể sử dụng dịch vụ mà không cần token, vai trò của token sẽ yếu đi và chỉ dựa vào niềm tin (mà niềm tin biến động nhanh hơn nhiều so với tốc độ “đi vào thực tế” của sản phẩm).

Cần xem xét kỹ mô hình thiết kế cốt lõi, bao gồm cả việc phát hành, trả token, giá trị sử dụng và luồng token để phát hiện ra những điểm giả định chưa chặt chẽ.

Một số ví dụ thực tế ở các lĩnh vực

• Với GameFi, áp lực bán thường đến rất sớm nếu người chơi nhận được nhiều token hơn so với động lực để tiêu thụ chúng trong game. Mô hình tối ưu kết nối phần thưởng với tiến độ chơi, staking, mint NFT, đào tài nguyên, nâng cấp, thị trường trao đổi vật phẩm… Nhờ đó, hoạt động chơi sẽ giúp token luân chuyển và tạo giá trị thay vì chỉ khai thác bán ra.
• Với RWA, token phải đi kèm với tài sản và các quyền liên quan. Các tài sản token hóa như bất động sản, hàng hóa, hóa đơn, hợp đồng xuất khẩu… cần xây dựng mô hình xoay quanh hồ sơ sở hữu, quyền truy cập nhà đầu tư, quy trình thanh toán, lưu ký và thanh khoản hợp lý.
• Với DeFi, việc thiếu liên kết chặt giữa staking, quản trị, phần thưởng hay các ưu đãi thanh khoản khiến token rời rạc, khó tạo ra sức hút. Mô hình tốt là gắn chặt token với các hoạt động như vay – cho vay, cung cấp thanh khoản, dòng phí giao dịch và tham gia giao thức, nhằm tạo một hệ sinh thái kinh tế khép kín.
• Ở các nền tảng cộng đồng, mạng xã hội, token thường thất bại nếu chủ yếu dùng để “lấy tương tác”. Mô hình bền vững hơn là gắn token với các yếu tố như quyền truy cập đặc biệt, xây dựng danh tiếng, trả thưởng cho nhà sáng tạo, quyền quản trị, chức năng cao cấp và đồng sở hữu cộng đồng. Như vậy, mỗi lần tham gia sẽ góp phần tăng giá trị cho sản phẩm thay vì chỉ “làm nhiệm vụ kiếm thưởng” ngắn hạn.

Kiểm tra trước khi gặp áp lực

Chờ đến khi biểu đồ giá trục trặc mới xử lý thì sẽ rất khó khắc phục. Lúc đó, những người nắm giữ từ đầu có khi đã bán sạch, người mới thì đứng ngoài chờ, còn mỗi đợt trả token lại trở thành phép thử về niềm tin của cộng đồng.

Một cuộc đánh giá trước khi phát hành giúp các dự án nhận biết sớm nguy cơ áp lực mở khóa, giá trị sử dụng yếu, rủi ro kho quỹ và cơ chế tạo cầu – trước khi những vấn đề này bùng phát trên thị trường. Đồng thời, hoạt động này hỗ trợ kiểm tra liệu phần thưởng có thực sự thúc đẩy dùng sản phẩm hay tạo ra áp lực bán, chương trình trả token có phù hợp với các mốc phát triển thực tế không, và liệu quỹ dự trữ có đủ nguồn lực hỗ trợ nền kinh tế trong năm đầu.

Với hoạt động kiểm toán sau phát hành giúp bóc tách tác động của tâm lý thị trường khỏi yếu tố thiết kế kinh tế, đồng thời xác định rõ vấn đề nằm ở đâu: tâm lý cộng đồng, thời điểm trả token, giá trị sử dụng yếu hay luồng lưu thông chưa hợp lý. Những kết quả này giúp trao đổi hiệu quả với nhà đầu tư cũng như làm kế hoạch nội bộ. Nhà đầu tư nhỏ lẻ cần nhiều hơn các slogan về “tính ứng dụng” – mà họ muốn nhìn vào mô hình nguồn cung, phát hành, chính sách quỹ dự trữ, rủi ro mở khóa và nhu cầu thực tế một cách rõ ràng.

Giới thiệu về 8Blocks

8Blocks hợp tác với các nhóm phát triển Web3 bản địa cũng như doanh nghiệp Web2 chuyển sang Web3, xây dựng nền kinh tế token xoay quanh việc sử dụng sản phẩm, mô hình tài chính, thẩm định nhà đầu tư và chiến lược phát hành. Điểm xuất phát là vai trò cụ thể của token trong hoạt động kinh doanh. Nếu token có thể giao dịch nhưng không tạo nhiều giá trị, có thể cần sử dụng một hình thức khác trên blockchain để phù hợp hơn.

Dịch vụ tư vấn tokenomics của họ đi từ thiết kế nguồn cung, phát hành, phân bổ, lịch trả, lưu trữ quỹ, cấu trúc thưởng, quản lý thanh khoản, lập kế hoạch bán token cũng như xây dựng các luồng chuyển động của token.

Bên cạnh đó, mỗi dịch vụ phù hợp với từng giai đoạn phát triển dự án token. Tư vấn chiến lược giúp chuẩn bị tài liệu cho nhà đầu tư, chọn đối tác, chuẩn bị cho sự kiện TGE, và gia nhập thị trường. Dịch vụ kiểm toán tokenomics sẽ rà soát cơ chế phát hành, giá trị sử dụng, lịch trả thưởng, phân bổ pool, công thức tính toán, dự đoán dòng chảy token…

Thêm vào đó, các buổi workshop sẽ hỗ trợ nhóm phát triển kiểm tra nguồn cầu tiềm năng trước khi phát triển đầy đủ, trong khi Token Lab giúp founder nhanh chóng rà soát phân bổ, lịch trả token, nguy cơ mở khóa sớm và áp lực bán lúc mới niêm yết.

Tiện ích là yếu tố kiểm soát

Các nền kinh tế token lành mạnh nhất là khi hoạt động kinh doanh gắn liền với nhu cầu về token. Người dùng sử dụng sản phẩm sẽ cần đến token, hoặc quay lại để sử dụng token. Sự lưu thông của token sẽ giúp củng cố sản phẩm và công ty qua từng chu kỳ thưởng. Mô hình này vẫn có thể bị ảnh hưởng bởi biến động thị trường, nhưng dự án sẽ có thêm những công cụ khác thay vì chỉ quản lý câu chuyện truyền thông.

Hoạt động đầu cơ luôn tồn tại trên các thị trường crypto mở. Tuy nhiên, mục tiêu là không để đầu cơ trở thành động lực chính. Token cần có vai trò thực tế trong sản phẩm và được xây dựng lộ trình cung ứng rõ ràng ngay từ trước khi ra mắt.

Như Sergey Novikov, Giám đốc sản phẩm tại 8Blocks chia sẻ: “Các cơ chế mở khóa, phát hành token hay phần thưởng cho cộng đồng tự bản thân nó không phải là vấn đề. Vấn đề thực sự bắt đầu khi nguồn cung mới đổ vào thị trường mà sản phẩm lại không tạo đủ nhu cầu để hấp thụ lượng token đó.”

Dự án sẽ mất quyền kiểm soát nếu token chỉ còn là tài sản mà mọi người giữ hy vọng sẽ bán cho người khác sau này. Ngược lại, quyền kiểm soát sẽ nằm trong tay dự án khi người dùng thực sự cần token cho các hoạt động cụ thể, và tăng trưởng của dự án sẽ thúc đẩy nhu cầu thay vì áp lực bán ra.