Thỏa thuận Iran của Trump khác biệt rõ rệt so với JCPOA 2015 của Obama

Donald Trump đã ký một thỏa thuận với Iran, chấm dứt gần bốn tháng chiến sự và mở lại eo biển Hormuz. Khuôn khổ của thỏa thuận này hoàn toàn khác so với thỏa thuận hạt nhân mà Barack Obama đã đạt được vào năm 2015.

Thỏa thuận này kéo dài lệnh ngừng bắn thêm 60 ngày nữa và đưa vấn đề hạt nhân sang các cuộc đàm phán sau này. Cách xây dựng của thỏa thuận này hoàn toàn khác so với Kế hoạch Hành động Chung Toàn diện (JCPOA) mà Trump đã rút khỏi vào năm 2018.

Hai thỏa thuận dựa trên hai logic trái ngược

JCPOA thời Obama có sự tham gia của Mỹ, Anh, Pháp, Đức, Nga, Trung Quốc và Liên minh châu Âu. Iran đồng ý giới hạn rõ ràng, có thể kiểm chứng đối với chương trình hạt nhân của mình, để được gỡ bỏ các lệnh trừng phạt kinh tế.

Mục tiêu lúc đó là kiểm soát. Các nhà đàm phán muốn những giới hạn có thể kiểm tra và kéo dài trong vòng một thập kỷ hoặc lâu hơn.

Obama quảng bá JCPOA như một giải pháp “mua thời gian”. Còn Trump thì cho rằng cách tiếp cận của mình sẽ đem lại thay đổi lâu dài.

Trump chọn hướng đi ngược lại. Ông rút khỏi thỏa thuận vào năm 2018, gây áp lực tối đa bằng lệnh trừng phạt và chỉ bắt đầu đàm phán lại sau những lần không kích gần đây ở Iran.

Thứ tự các bước này rất quan trọng. Obama chọn đi đầu bằng ngoại giao, trong khi Trump chọn tạo ra sức ép dựa trên kinh tế và quân sự.

Các báo cáo cho biết hiện đã có một lệnh ngừng bắn kéo dài 60 ngày, cùng một khuôn khổ thỏa thuận liên quan tới quyền đi lại, giao thương và các cuộc đàm phán hạt nhân trong tương lai.

Hai quá trình này cũng rất khác nhau về quy mô. Thỏa thuận thời Obama dài khoảng 159 trang và mất gần hai năm để hoàn thành. Còn với Trump, tiến trình này diễn ra nhanh hơn nhờ vai trò của các nước trung gian như Qatar và Pakistan.

Following intensive talks, we are pleased to announce that the Peace Deal between the United States of America and Islamic Republic of Iran has been REACHED. Both sides have declared the immediate and permanent termination of military operations on all fronts, including in…

— Shehbaz Sharif (@CMShehbaz) June 14, 2026

Theo dõi chúng tôi trên X để cập nhật tin tức mới nhất

Dự kiến lễ ký kết chính thức sẽ được tổ chức tại Geneva, sau khi bản ghi nhớ được chấp nhận từ xa. Trump, Phó tổng thống JD Vance và Chủ tịch quốc hội Iran Mohammad-Bagher Ghalibaf đều đặt bút ký kết.

Làm giàu uranium là vấn đề trung tâm

JCPOA cho phép Iran làm giàu uranium trên lãnh thổ nước mình, với tỷ lệ tối đa 3.67% trong 15 năm. Số lượng máy ly tâm được giữ ở mức 5,060 cái đang hoạt động, cùng lượng uranium tối đa 300 kg và đều chịu sự giám sát chặt chẽ của các thanh tra quốc tế.

Những con số này nhằm đảm bảo thời gian “đột phá hạt nhân” – thời gian cần thiết để Iran chế tạo bom nguyên tử – tăng từ hai hoặc ba tháng (trước thỏa thuận) lên hơn một năm.

Những quy định này cũng có giới hạn thời gian. Giới hạn máy ly tâm được nới lỏng sau 10 năm và điều khoản làm giàu uranium được gỡ bỏ sau 15 năm — đây cũng là chi tiết bị nhiều người chỉ trích nhất trong thỏa thuận 2015.

Oh please, Obama Iran Deal was a joke!!!Let’s look at it…..and what it includedSunset clauses: Nuclear restrictions expire 10-15 years, allowing Iran industrial-scale enrichment and near-zero breakout time to a bomb. Started expiring last year!Sanctions relief: Released… pic.twitter.com/4AKitcWSRn

— Dani. 🇺🇸 🇬🇧 🎗️ . 🐾 (@Mastiffs4ever) May 1, 2026

Trump lại muốn ngược lại. Đội ngũ của ông thúc đẩy Iran không được hoặc chỉ được phép làm giàu uranium ở mức rất thấp, và các giới hạn phải kéo dài hơn, chặt chẽ hơn.

Sau khi Mỹ rút thỏa thuận năm 2018, các giới hạn trước đó đều sụp đổ. Đến tháng 05/2025, IAEA ghi nhận Iran đã tích trữ hơn 400 kg uranium làm giàu lên tới 60%, vượt xa tiêu chuẩn của thỏa thuận cũ.

Lượng uranium này đủ để Iran chỉ mất vài ngày là có thể chế tạo được vũ khí hạt nhân. Iran cũng là quốc gia duy nhất chưa sở hữu vũ khí hạt nhân nhưng lại làm giàu uranium ở mức cao tới như vậy.

Thỏa thuận năm 2015 từng cho phép các nước lập tức tái áp đặt lệnh trừng phạt Liên hợp quốc nếu Iran vi phạm thỏa thuận.

Iran xem việc làm giàu uranium trong nước là quyền của quốc gia. Đây chính là điểm mấu chốt khó giải quyết nhất trong bất kỳ thỏa thuận nào.

Tạm thời, bản ghi nhớ năm 2026 vẫn chưa giải quyết dứt điểm vấn đề làm giàu uranium. Những tuần đàm phán tới sẽ quyết định số phận kho uranium đã làm giàu của Iran.

Cách thỏa thuận của Trump thay đổi chính sách gỡ bỏ trừng phạt

Thỏa thuận dưới thời Obama gỡ bỏ lệnh trừng phạt rất nhanh. Iran có thể tiếp cận nguồn tài sản “bị đóng băng” và xuất khẩu dầu trở lại. Theo Bộ Tài chính Mỹ, Iran chỉ thực sự tiếp cận được khoảng 50 tỷ USD, chứ không phải 100 tỷ USD như nhiều người vẫn nói.

Còn với Trump, các biện pháp nới lỏng được thực hiện dần dần và hoàn toàn có thể bị đảo ngược. Theo truyền thông Iran đưa tin, nước này có thể tiếp cận khoảng 24 tỷ USD nguồn vốn đóng băng khi lệnh ngừng bắn trong 60 ngày có hiệu lực.

Tuy nhiên, Vance phủ nhận con số đó, cho rằng không tìm thấy khoản tiền này trong văn bản thỏa thuận và một quan chức Mỹ khẳng định Iran sẽ không được nhận bất kỳ khoản tiền nào cho tới khi tuân thủ đầy đủ các điều kiện.

I'm seeing a lot of fake information about a potential deal to reopen the Strait and end Iran's nuclear weapons program. First, the Iranians are not receiving any cash, and no funds are being released for simply signing a deal or attending a meeting. The deal is structured to…

— JD Vance (@JDVance) June 12, 2026

Khuôn khổ hiện tại cũng tạm ngưng các lệnh trừng phạt đối với xuất khẩu dầu mỏ và hóa chất của Iran. Các chính phủ châu Âu cho biết họ chỉ dỡ bỏ các biện pháp này sau khi Tehran thực hiện hành động minh bạch và có thể xác minh được.

Thỏa thuận năm 2015 vẫn duy trì các lệnh trừng phạt liên quan đến khủng bố và nhân quyền. Chỉ những biện pháp liên quan tới chương trình hạt nhân mới được nới lỏng theo các điều khoản của thỏa thuận này.

Những người phản đối thỏa thuận cũ cho rằng khoản tiền mặt lớn trao trước đã giúp các đồng minh trong khu vực của Iran mạnh hơn. Ông Trump lại khẳng định phiên bản của mình hạn chế tiền mặt và chú trọng vào kết quả cụ thể.

“Nếu tôi đạt được thỏa thuận với Iran, đó sẽ phải là một thỏa thuận tốt và đúng đắn, chứ không phải như thỏa thuận của Obama đã trao cho Iran một lượng tiền mặt khổng lồ và một con đường rõ ràng dẫn đến vũ khí hạt nhân.Thỏa thuận của chúng tôi hoàn toàn ngược lại…” The Hill đưa tin, trích lời ông Trump.

Phạm vi, sức ép và con đường phía trước

JCPOA có phạm vi khá hạn chế. Thỏa thuận này chỉ tập trung vào chương trình hạt nhân và không nhắc đến tên lửa hay các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực.

Bản thỏa thuận năm 2015 gần như không đề cập đến tên lửa đạn đạo hay những nhóm như Hezbollah. Ông Trump yêu cầu các điều khoản mới phải giải quyết thêm những hành vi này.

Ông Trump cũng gắn cách tiếp cận của mình với mục tiêu rộng lớn hơn. Bản ghi nhớ liên kết tiến trình với việc mở lại eo biển Hormuz và các vấn đề an ninh lớn hơn.

Sự khác biệt khá rõ ràng:

• Obama chọn cách thỏa hiệp đa phương, trong khi
• Trump đặt cược vào sức ép và một thỏa thuận nghiêm ngặt, lâu dài hơn.

Iran và Washington cũng có quan điểm khác nhau về các điều khoản trong thỏa thuận.

• Tehran nhấn mạnh quyền được làm giàu uranium của mình, trong khi
• Các quan chức Mỹ lại nhấn mạnh việc cần có những giới hạn chặt chẽ hơn trong tương lai.

Những người ủng hộ thỏa thuận cũ cảnh báo rằng sức ép có thể phản tác dụng. Họ chỉ ra rằng chương trình hạt nhân của Iran phát triển nhanh nhất sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận vào năm 2018.

60 ngày đàm phán tiếp theo sẽ cho thấy liệu chiến lược đặt sức ép lên hàng đầu có mang lại kết quả mà ngoại giao đơn thuần không làm được hay không, nhất là sau khi ông Trump đe dọa với đảo Kharg khiến căng thẳng leo thang.

Những tuần tới sẽ là phép thử cho vấn đề cốt lõi: Liệu áp lực có giúp đạt được nhượng bộ sâu rộng hơn những gì mà Obama từng đồng ý hay không?