IPO SpaceX trị giá 1.75 nghìn tỷ USD khiến Elon Musk trở thành rủi ro tập trung duy nhất từ nhà sáng lập

Bản cáo bạch IPO của SpaceX làm điều hiếm thấy: tước quyền của các nhà đầu tư nhỏ lẻ trong việc bãi nhiệm CEO. Ngay trong tài liệu này, họ cũng cảnh báo rằng nếu CEO rời đi, điều này có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến công ty.

Mâu thuẫn này là do cấu trúc chứ không phải vô tình. S-1 yêu cầu thị trường rót vốn cho một nhà sáng lập duy nhất, đồng thời chấp nhận gói đãi ngộ chỉ kích hoạt khi đạt mục tiêu vẫn còn là dự đoán.

IPO của SpaceX gắn chặt rủi ro phụ thuộc vào một cá nhân

Elon Musk hiện nắm khoảng 42.5% cổ phần của SpaceX nhưng lại sở hữu tới 83.8% quyền biểu quyết thông qua cổ phiếu loại B có quyền biểu quyết cao. Theo S-1, việc bãi nhiệm Musk khỏi các vị trí quản lý phải thông qua biểu quyết của cổ đông loại B – và Musk là người kiểm soát hoàn toàn nhóm cổ phần này.

Giáo sư luật Lucian Bebchuk đến từ Đại học Harvard nhận xét đây là một cấu trúc “không phổ biến”. Thông thường, hội đồng quản trị sẽ có quyền bãi nhiệm CEO. Nhưng với cấu trúc của SpaceX, quyền này hầu như nằm hết trong tay Musk, tạo ra một vòng lặp tự kiểm soát.

Hồ sơ nộp lên cũng chỉ rõ việc mất đi Musk là rủi ro lớn cho công ty trong nhiều trang. Họ liệt kê những cam kết khác của Musk tại Tesla, xAI, X, Neuralink và The Boring Company.

Không có kế hoạch kế nhiệm rõ ràng, cũng như không ai được chuẩn bị để thay thế vị trí của Musk.

Chủ nghĩa phong kiến doanh nghiệp quay lại sàn chứng khoán

SpaceX thành lập tại Texas, yêu cầu trọng tài bắt buộc, đồng thời miễn trừ một số quy định áp cho các công ty đại chúng kiểm soát. Công ty cũng đặt ra hạn mức 3% hoặc tối thiểu 1 triệu USD đối với các đề xuất từ cổ đông. Ngay trong bản cáo bạch cũng nêu rõ ảnh hưởng của các cổ đông nhỏ lẻ sẽ bị giới hạn hoặc thậm chí xóa bỏ.

Nhiều quỹ hưu trí đã lên tiếng phản đối. CalPERS, Cơ quan Quản lý Tài chính bang New York cùng Kiểm soát viên Tài chính Thành phố New York đã cùng ký một bức thư.

Họ cho rằng mô hình của SpaceX khác xa các chuẩn mực mà các công ty đại chúng nên có.

SpaceX lập luận rằng cấu trúc này giúp công ty bảo vệ mục tiêu dài hạn, không bị các cổ đông nhỏ lẻ gây áp lực vì lợi ích ngắn hạn.

Tuy nhiên, điều này không giải quyết vấn đề bãi nhiệm. Nếu so với Meta hoặc Alphabet, quyền kiểm soát của nhà sáng lập SpaceX còn vượt trội hơn nhiều.

Mốc 7.5 nghìn tỷ USD cho Mars không phải là định giá thực sự

Gói thưởng lớn nhất sẽ trao cho Musk tối đa 200 triệu cổ phiếu loại B, nhưng chỉ khi SpaceX đạt giá trị vốn hóa thị trường 7.5 nghìn tỷ USD. Điều kiện đi kèm là phải có một khu định cư thường xuyên trên sao Hỏa với ít nhất một triệu người sinh sống.

Ngưỡng 7.5 nghìn tỷ USD này thậm chí còn cao hơn tổng giá trị thị trường của Apple, Microsoft và Saudi Aramco cộng lại. Điều kiện về sao Hỏa cũng chưa từng có tiền lệ, không có kết cấu hạ tầng thực tế nào hay khung pháp lý ngoài Trái Đất để tham chiếu.

Những tiêu chí này hoàn toàn nằm ngoài các phương pháp định giá thông thường.

Gói thưởng tiếp theo là tối đa 60.4 triệu cổ phiếu khi xây dựng trung tâm dữ liệu quỹ đạo với tổng công suất 100 terawatt. Điều này giống với “cuộc đua” AI của xAI trên Trái Đất. Ngay trong S-1 công ty cũng thừa nhận rằng chưa chắc các dự án này sẽ có khả năng sinh lợi.

Đây chính là cái giá của việc trao cả quyền kiểm soát và thiết kế lương thưởng mơ hồ vào tay một người. Nhà đầu tư nhỏ lẻ sẽ phải rót tiền cho một công ty mà họ không ảnh hưởng được, với những cột mốc mà không mô hình định giá nào đo lường nổi.

Cuối cùng, người duy nhất có thể làm hỏng “nhiệm vụ” cũng chính là người được phép định nghĩa nó.