Lợi suất trái phiếu của Nhật Bản đạt mức cao nhất từ năm 1999 khi cú sốc năng lượng làm chao đảo châu Á

Lợi suất trái phiếu chính phủ Nhật Bản kỳ hạn 10 năm đã tăng vọt lên 2.32%, tiệm cận mức cao nhất kể từ năm 1999 và vượt đỉnh thời kỳ khủng hoảng tài chính năm 2008 tới 30 điểm cơ bản. Lợi suất trái phiếu 5 năm cũng tăng lên 1.72%, chỉ còn cách kỷ lục mọi thời đại đúng 1 điểm cơ bản. Sự gia tăng này xảy ra trong bối cảnh giá dầu Brent đang giao dịch trên 113 USD/thùng do xung đột tại Iran, cùng lúc thị trường trái phiếu kho bạc Mỹ tiếp tục chịu áp lực suốt nhiều tuần qua.

Vấn đề nằm ở chỗ không chỉ là con số lợi suất, mà là việc toàn bộ hệ thống phải định giá lại mọi thứ vốn được xây dựng dựa trên giả định rằng con số này sẽ không bao giờ xuất hiện.

Một hệ thống được xây dựng cho số 0

Hệ thống tài chính của Nhật Bản được thiết lập dựa trên nền tảng lãi suất gần như bằng 0 và kéo dài trong nhiều năm. Sau khi bong bóng tài sản sụp đổ hồi thập niên 1990, Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) đã giữ lãi suất gần 0 suốt hơn hai thập kỷ nhằm chống giảm phát và thúc đẩy tăng trưởng.

Các công ty bảo hiểm, quỹ hưu trí và danh mục đầu tư của ngân hàng đều xây dựng dựa trên giả định đó không thay đổi. Khi lợi suất tăng mạnh, giá trị thị trường các trái phiếu lãi suất thấp cũ bị giảm đi rất nhiều — và hậu quả đã thấy rõ. Bốn trong số các công ty bảo hiểm nhân thọ lớn nhất Nhật Bản đã công bố khoản lỗ chưa thực hiện lên tới 60 tỷ USD với các khoản đầu tư trái phiếu JGB nội địa, gấp bốn lần con số năm trước.

Như nhà phân tích thị trường Ganesh Kompella có chia sẻ: “Bản thân mức lãi suất không phải là khủng hoảng. Khủng hoảng xảy ra khi mọi thứ sau đó phải định giá lại toàn bộ.”

Ngân hàng Trung ương Nhật Bản tuần trước vẫn giữ nguyên lãi suất, nhưng mặt khác lại ra tín hiệu chính sách sẽ cứng rắn hơn. Thống đốc Ueda cho rằng việc tăng lãi suất vẫn có thể xảy ra kể cả khi tăng trưởng chậm lại, miễn là lạm phát cơ bản vẫn tồn tại. Thị trường đang dự báo 60% khả năng BOJ sẽ có động thái tăng trong tháng 4. Tuy nhiên, Goldman Sachs Japan dự đoán BOJ có thể sẽ trì hoãn tới tháng 7.

Áp lực thực tế đã manh nha từ trước khi nổ ra chiến tranh. Ngay từ tháng 1, các kế hoạch mở rộng tài khóa của Takaichi đã khiến thị trường trái phiếu lo lắng, kéo lợi suất trái phiếu 40 năm có lúc bật tăng vượt 4% chỉ trong một phiên. Khi chiến sự tại Iran nổ ra, đà lạm phát năng lượng đã tạo thêm cú sốc lớn mà Nhật Bản rất khó thích ứng hoặc bỏ qua.

Giao dịch chênh lệch lãi suất và thế giới dựa vào đồng yên giá rẻ

Nhật Bản nhập khẩu hơn 90% dầu mỏ từ Trung Đông, mà hiện nay lượng vận chuyển qua eo biển Hormuz chỉ còn chưa tới 10% so với trước chiến tranh. Việc phụ thuộc nặng vào năng lượng nhập khẩu đã đẩy lạm phát gia tăng mạnh, buộc BOJ phải dần tính đến việc siết chính sách dù kinh tế lại đang yếu đi — đây chính là biểu hiện điển hình của bẫy lạm phát kèm suy thoái (stagflation).

Thực tế này cũng đã từng xảy ra: khi BOJ tăng lãi suất vào tháng 8/2024, làn sóng các giao dịch vay yen đầu tư (carry trade) bị tháo gỡ nhanh chóng đã khiến thị trường crypto “bốc hơi” 600 tỷ USD, giá Bitcoin giảm còn 49,000 USD và chỉ trong vài ngày đã có đến 1.14 tỷ USD lệnh thanh lý tự động.

Cùng lúc đó, tỷ giá USDJPY đang tiệm cận ngưỡng 160 — mức đã từng khiến Bộ Tài chính Nhật Bản phải can thiệp mạnh hồi 2024. Các nhà chức trách Nhật Bản hôm thứ Hai cho biết họ “hoàn toàn sẵn sàng hành động” khi thị trường ngoại hối biến động. TD Securities dự báo nếu Mỹ và Nhật cùng can thiệp, tỷ giá có thể được kéo giảm từ 5 đến 6 “big figure” (tức 500 đến 600 pip).

Tài sản rủi ro không thể duy trì trạng thái cách ly

Như một nhà quan sát thị trường từng nói: “Nhật Bản chính là cái neo thanh khoản cho toàn cầu. Khi lợi suất tăng ở đó, chi phí vốn sẽ tăng ở khắp mọi nơi. Đó không còn là vấn đề địa phương nữa, mà đã trở thành vấn đề toàn hệ thống.”

Nhà đầu tư Nhật Bản đang nắm giữ khoảng 1,200 tỷ USD trái phiếu kho bạc Mỹ — là quốc gia sở hữu lượng trái phiếu Mỹ lớn nhất thế giới. Khi lãi suất tại Nhật tăng, nhu cầu mua trái phiếu nước ngoài sẽ suy yếu, kéo lãi suất toàn cầu tăng theo.

Morgan Stanley ước tính hiện còn khoảng 500 tỷ USD các vị thế đầu tư carry trade đồng yen vẫn đang trong trạng thái dễ bị tổn thương. Một khi các vị thế này bị rút ra, hàng loạt tài sản được tài trợ nhờ nguồn yen giá rẻ — cổ phiếu, trái phiếu các thị trường mới nổi và crypto — sẽ bị bán tháo mạnh mẽ. Chênh lệch giá hợp đồng tương lai Bitcoin 30 ngày đã giảm từ mức trên 15% đầu năm 2025 xuống còn khoảng 5%, cho thấy đòn bẩy tài trợ bằng carry trade đang dần bị tháo gỡ. Nếu dòng vốn carry trade đồng yen tiếp tục rút nhanh, rất có thể sẽ kéo theo làn sóng bán tháo mạnh trên các thị trường cổ phiếu, trái phiếu, thị trường mới nổi và cả crypto. Quá trình này hiện chưa có giải pháp chính sách nào ngăn chặn — và cũng chưa rõ khi nào sẽ dừng lại.