Cách các công ty Nga dùng crypto để giao dịch với Iran đang bị trừng phạt

Các doanh nghiệp Nga giao dịch với Iran đã phát triển một hệ thống chuyển tiền bằng crypto nhiều lớp, kết hợp với cách thanh toán hawala truyền thống và các phương án trao đổi hàng hóa không biên giới, nhằm thu hồi lợi nhuận mà nếu giao dịch theo tỷ giá chính thức của Iran thì sẽ bị mất đi.

Ông Sergey Mikheev, Giám đốc Phát triển Kinh doanh tại BiyskKotloStroy (công ty kỹ thuật & xây dựng lò hơi), đã chia sẻ điều này trong một cuộc phỏng vấn độc quyền với phóng viên Evgeniya Likhodey của BeInCrypto.

Khoảng cách tỷ giá khiến kinh doanh bình thường trở nên bất khả thi

Hệ thống này, theo lời Mikheev mô tả, đã hoạt động trơn tru trước tháng 06/2025, nhưng hiện nay đã dừng lại.

Một cuộc xung đột quân sự nổ ra vào tháng đó đã khiến toàn bộ các giao dịch xuyên biên giới mà công ty ông xây dựng phải ngưng lại. Tất cả cơ sở hạ tầng đã hoàn thiện, hợp đồng ký kết với đối tác cũng như hệ thống hậu cần đều phải nằm im một chỗ.

Để hiểu lý do tại sao các doanh nghiệp xuất khẩu Nga cần đến các biện pháp lách luật, phải biết rõ cấu trúc hệ thống tiền tệ của Iran.

Iran không sử dụng một tỷ giá cố định duy nhất mà cùng lúc duy trì nhiều tỷ giá khác nhau:

• Tỷ giá chính thức của Ngân hàng Trung ương
• Tỷ giá ngoài thị trường, và
• Một tỷ giá kinh doanh riêng, các mức này chênh lệch đáng kể.

Vào tháng 05/2024, tỷ giá ngoài thị trường là 1,100,000 rial cho mỗi USD. Tỷ giá mua chính thức của Ngân hàng Trung ương là 600,000 rial, tức thấp hơn khoảng một nửa.

Các doanh nghiệp Iran chỉ có thể mua ngoại tệ từ Ngân hàng Trung ương, mà chỉ được phép mua sau khi hàng hóa nhập khẩu đã đến kho.

Sau đó, mới cấp hộ chiếu giao dịch (transaction passport), cho phép mua USD theo giá chính thức. Kết quả là mọi giao dịch xuất khẩu đều bị lỗ, mà không tránh được.

“Tỷ giá ngoài thị trường là 1,100,000 rial mỗi USD, còn tỷ giá mua của Ngân hàng Trung ương là 600,000. Cộng thêm VAT hai chiều, phí hải quan, tổng thiệt hại trung bình cho một giao dịch xuất khẩu lên tới khoảng 40%,” ông Mikheev chia sẻ với BeInCrypto trong buổi phỏng vấn.

Việc chênh lệch này còn ảnh hưởng tới khâu kiểm tra hải quan. Có lần, lô hàng được định giá 178,000 ruble nhưng lại bị đánh thuế trên mức 600,000 ruble – tức là gấp ba lần giá trị chịu thuế, hoàn toàn do chênh lệch giữa tỷ giá thị trường và tỷ giá chính thức.

Các công ty Nga lớn thường chọn cách chịu đựng và chấp nhận tình trạng này. Họ đợi các khoản thanh toán bằng USD về theo kênh ngân hàng chính thức, có khi kéo dài tới tận sáu tháng.

“Các công ty lớn không dùng crypto mà đợi tiền USD chuyển về. Thời gian chờ đôi khi tận 6 tháng, rồi tiền sẽ được chuyển vào tài khoản ngân hàng. Ngân hàng Nga thì không muốn nhận rial, cũng không chấp nhận tỷ giá ngoài thị trường,” ông Mikheev bổ sung thêm.

Với các doanh nghiệp nhỏ, việc chờ lâu như vậy không khả thi. Họ cần giải pháp thay thế hiệu quả hơn.

Crypto đã tham gia vào chuỗi thanh toán như thế nào

Lúc này, crypto trở thành lựa chọn thiết thực cho những doanh nghiệp không muốn chịu rủi ro mất 40% tỷ giá hoặc phải đợi tận sáu tháng. Phương án hiệu quả là thông qua Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE).

Công ty Nga sẽ ký hợp đồng tính bằng USD, thực tế thanh toán bằng ruble, rồi nhờ một đại lý trung gian ở UAE.

Đại lý này đổi ruble thành crypto và chuyển tiền xuyên biên giới cho phía Iran.

Cách làm này giúp giao dịch vẫn tuân thủ đúng quy định thuế của Nga. Khoản thanh toán thực hiện qua hợp đồng dịch vụ trung gian có trụ sở tại UAE, chứ không phải thanh toán trực tiếp bằng crypto.

“Bạn ký hợp đồng, thanh toán bằng ruble, đại lý ở UAE sẽ chuyển đổi sang crypto rồi chuyển tiền đi. Mọi thứ đều hợp pháp, nộp đủ thuế. Mô hình này hoạt động, nhưng khá rủi ro. Bạn phải biết rõ người mình hợp tác là ai,” ông Mikheev giải thích trong buổi phỏng vấn.

Công ty của ông Mikheev không sử dụng sàn giao dịch tập trung mà làm việc với các trader crypto cá nhân.

Một số token được các nhà giao dịch tiền tệ tại Iran chấp nhận với mức chiết khấu nhỏ. Lúc đầu, giao dịch có thể hạn chế khối lượng để xây dựng sự tin tưởng và né tránh các khối giao dịch crypto lớn.

Tiền mặt vẫn là phương án dự phòng cho các khoản giao dịch nhỏ nhất, nhưng lại tiềm ẩn rủi ro mỗi khi qua cửa khẩu biên giới.

“Nhiều người mang tiền mặt sang, và thật ra cách này vẫn hiệu quả,” ông Mikheev cho biết.

Hawala: Hệ thống cổ xưa, rủi ro hiện đại

Hệ thống hawala, một mạng lưới chuyển tiền phi chính thức đã được sử dụng phổ biến xuyên suốt Trung Đông và Trung Á suốt hàng thế kỷ, cũng là một lựa chọn khác nữa.

Với hawala, người gửi sẽ đưa tiền mặt cho một trung gian địa phương. Người này sẽ gửi một mã đến đối tác ở Iran.

Bên nhận sẽ lấy khoản tiền tương đương sau khi trừ phí hoa hồng, mà không cần chuyển bất kỳ khoản tiền vật lý nào qua biên giới.

Ưu điểm của cách này là dễ thấy, nhưng nhược điểm, theo ông Mikheev, lại mang tính hệ thống.

“Hawala có một rủi ro hệ thống: các bên trung gian thường trung thực khi xử lý số tiền nhỏ. Nhưng khi giao dịch số tiền lớn, sự cám dỗ biến mất cùng tài sản sẽ tăng lên rất nhiều,” Sergey Mikheev giải thích.

Với các giao dịch quy mô vừa phải, hawala vận hành khá ổn. Tuy nhiên, để mở rộng quy mô, hệ thống này đòi hỏi mức độ tin tưởng cá nhân cao, điều cần nhiều năm xây dựng nên khó có thể áp dụng nhanh chóng cho các đối tác mới.

Hệ thống thanh toán không chuyển khoản

Đội ngũ của Mikheev đã xây dựng được một giải pháp thanh toán rất tối ưu, trong đó tiền không cần phải vượt qua biên giới.

Hệ thống này sử dụng các tài khoản ngân hàng Iran do cả bên bán và bên mua (đều là doanh nghiệp Nga sở hữu) quản lý.

Với các doanh nghiệp xuất khẩu, quy trình hoạt động như sau: công ty của Mikheev sẽ mua hàng hóa từ nhà xuất khẩu Nga với mức giá tính bằng ruble, sau đó bán trực tiếp sản phẩm này cho người mua Iran thông qua tài khoản bên Iran.

Nhà xuất khẩu Nga nhận tiền bằng ruble tại Nga, do đó tránh hoàn toàn rủi ro chênh lệch tỷ giá.

Với các doanh nghiệp nhập khẩu, quy trình ngược lại. Doanh thu bằng rial từ các đơn hàng xuất khẩu được tích lũy trong tài khoản ngân hàng Iran. Số tiền này dùng để mua hàng hóa từ Iran, sau đó bán lại cho các nhà nhập khẩu Nga và nhận tiền bằng ruble tại Nga.

“Nếu bạn xuất khẩu, chúng tôi sẽ mua hàng hóa từ bạn và trả lại ruble, còn chúng tôi sẽ tự bán hàng cho phía Iran. Toàn bộ rủi ro là của chúng tôi. Với nhập khẩu thì ngược lại: chúng tôi gom tiền bằng rial, dùng nó mua hàng bên Iran rồi bán lại cho các nhà nhập khẩu Nga nhận tiền ruble. Tiền không bao giờ phải vượt biên giới,” ông chia sẻ.

Mô hình này còn giúp nhận lại một phần hoàn thuế giá trị gia tăng bên phía Nga, và lợi ích đó được công ty Mikheev chia sẻ với khách hàng.

Ông cho biết, khoản lỗ khi xuất khẩu trước đây lên đến 40% thì giờ đây gần như bằng 0.

Kế hoạch gần như hoàn chỉnh. Mọi thỏa thuận với đối tác đều đã được ký kết. Nhưng rồi chiến tranh nổ ra.

“Nếu không có chiến tranh nổ ra vào tháng 06/2025 thì mọi việc đã đi vào hoạt động ổn định. Chúng tôi đã giúp các đối tác tránh mất 40% doanh thu ngoại tệ, đồng thời chia sẻ thêm tiền hoàn thuế VAT với họ. Khi chiến tranh kết thúc, chúng tôi sẽ tiếp tục,” Mikheev chia sẻ với BeInCrypto.

Giá trị logistics của Iran và những gì chiến tranh đã tàn phá

Mô hình thanh toán này kết hợp với hàng loạt lý lẽ thuyết phục về hậu cần. Iran từng là hành lang vận chuyển tiết kiệm chi phí cho hàng hóa đi giữa Nga, Trung Quốc và Đông Phi.

Vai trò này dựa vào nguồn nhiên liệu trong nước giá rẻ, hệ thống vận tải tư nhân cạnh tranh và hạ tầng cảng ở cả Vịnh Ba Tư lẫn biển Caspi.

Các con số mà Mikheev đưa ra đã chứng minh điều đó.

“Các đơn vị logistic báo giá vận chuyển container từ Trung Quốc về Moscow là 8,000 USD. Nhưng đi qua Bandar Abbas và Enzeli về Astrakhan chỉ tốn khoảng 3,000 USD, cộng thêm 2,000 USD nữa để đi đường bộ lên Moscow,” Mikheev lý giải.

Sự chênh lệch chi phí chủ yếu nhờ vào hệ thống trợ giá nhiên liệu của Iran. Chủ phương tiện được nhận hạn mức nhiên liệu miễn phí; nếu dùng quá mức này thì giá bán cũng chỉ gần như miễn phí so với mặt bằng quốc tế.

Dịch vụ vận tải tư nhân hoạt động như một ngành kinh doanh nhỏ lẻ lớn, ít bị nhà nước can thiệp, nhờ vậy giá thành luôn cạnh tranh.

Việc đặt xe cho cả chiều đi và về từ Bandar Abbas tới Enzeli rồi quay lại cũng giúp tiết kiệm thêm chi phí.

Đội ngũ Mikheev còn hoàn thành nghiên cứu tuyến vận chuyển hàng với Đông Phi. Hiện tại, hàng hóa từ Ethiopia phải đi đường vòng qua bờ tây châu Phi và qua cảng Novorossiysk, mất thời gian và chi phí cao.

Nếu vận chuyển qua Tanzania, sang Iran và đi tiếp lên Astrakhan thì rút ngắn được khoảng 1.5 tuần và giảm một nửa chi phí vận chuyển.

Trước chiến tranh, vai trò trung gian tài chính của UAE trong mô hình thanh toán crypto của Mikheev cũng bị ảnh hưởng nặng nề.

Ông từng mô tả UAE là trung tâm hạ tầng crypto hàng đầu thế giới. Ở đây, crypto có thể dùng thoải mái trong chi tiêu cá nhân hàng ngày, phát triển thực tế hơn cả Mỹ hay Anh.

Ông cho biết, các cuộc tấn công vào trung tâm dữ liệu tại UAE đã gây thiệt hại nghiêm trọng cho hệ thống hạ tầng đó.

Hiện tại, Mikheev chỉ còn biết chờ đợi. Các hợp đồng vẫn còn giá trị, nhưng ông tự hỏi bao nhiêu đối tác sẽ còn lại khi điều kiện cho phép hoạt động trở lại.

“Toàn bộ mô hình cả vận chuyển lẫn tài chính đã được xây dựng hoàn chỉnh. Các thỏa thuận với đối tác đều đã xong. Bây giờ chỉ còn câu hỏi là ai sẽ trụ lại sau chiến tranh này. Chỉ cần xung đột chấm dứt, tôi sẽ bay sang đó ngay,” lãnh đạo BiyskKotloStroy kết luận.